กายในหรือภายใน

          ประกอบด้วยอาการ ๓๒ ธาตุ ๔ ขันธ์ ๕ อายตนะ ๖ มีใจครองพิจารณา ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ ซึ่งเป็นที่รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ  ธรรมารมณ์ ผ่านเข้ามาเป็นอารมณ์ให้ใจรับทราบ

                ตา  ก็ไม่เที่ยงคงทน บอด มืด ฝ้าฟาง ตาเจ็บ ตาแดง

                หู  ก็หนวก หูตึง หูเจ็บ หูเป็นหูน้ำหนวก

                จมูก  ก็เป็นหวัด คัดจมูกน้ำมูกไหล

                ลิ้น ก็เจ็บแตกเป็นฝ้า

                กาย  มีโรคสารพัด โรคมีอาการ ๓๒ โรค มีโรคแทรก โรคซ้อนอีกนับไม่ถ้วน  โรคใจ มีโรคจิตประสาท เลื่อมใส ศรัทธา ฟุ้งซ่านมากจนเลยปกติเรียก โรคจิตประสาท สัญญาเสื่อม บังคับใจไม่ได้ แปรปรวนมีเวทนา เสวยอารมณ์ทางจิต มีอุปทาน มีความกังวลผิดหวังขั้นรุนแรง เป็นอันตรายแก่ตน และผู้ใกล้ชิด

                ผู้มีปัญญาพิจารณาเห็นโทษ รู้ทุกข์ เบื่อหน่ายในอุปทานความยึดถือ ไม่ทำความรักใคร่พอใจในสิ่งทั้งหลาย ทำการศึกษาค้นคว้าให้เกิดความเบื่อหน่ายจริงจัง อาสวะ คืออารมณ์พอใจจนพัฒนามาเป็นความรักที่สั่งสม หมักหมมจนละได้ยาก ความพอใจที่ติดเกี่ยวเนื่องกันไปจึงไม่เห็นทุกข์ จึงไม่มีการเบื่อหน่ายในทุกข์

                ความพอใจอารมณ์นั่นเองเป็นภพที่อยู่อาศัยของจิต! ความพอใจหรือศรัทธาเชื่อมั่นนี่เองที่นอนเนื่องติดต่อเป็นอาสวะสั่งสมป็นสันดานอนุสัยวาสนา  สืบพันธุ์สืบเชื้อสายแพร่หลาย เป็นค่านิยม แนะนำชักจูง ฮิตให้ทำตามแบบกัน เจริญพืชพันธุ์อย่างหาที่สุดมิได้ เป็นมารทำภพชาติให้เจริญ

                ตัดวัฏฏะสงสารการหมุนเวียน ตัดต้นเหตุ คือ เราที่มีความพอใจอยากได้อารมณ์ที่เรียก ตัณหา  ให้รู้อารมณ์พิจารณาอารมณ์ ให้หมดอยากปรารถนาในอารมณ์ ไม่ให้เกิดขึ้นหรือมีในจิตใจ นิโรธะ ความดับอารมณ์วิมุตติหลุดพ้นอารมณ์ นิพฺพานํ ปรมํสุญฺญํ ว่างเปล่าอารมณ์  ถ้ายังทรงอารมณ์รู้อยู่ยังไม่ตายก็ นิพฺพานํ ปรมํสุขํ รู้อารมณ์อย่างเป็นสุข ที่สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงเสวยวิมุติสุข เมื่อตรัสรู้ใหม่ๆ นั่นแล

                ใจดวงรู้ดวงเดียวนี้เป็นแก่นไตรโลกธาตุ แก่นไตรภพ เป็นสถานีกลางรอบรู้รวบรวมทั้งดีชั่ว บุญ บาป โง่ ฉลาด เหตุผลต้นปลายเป็นประโยชน์ ไม่เป็นประโยชน์ จะหลง หายหลง อยู่ที่ใจคิดนึก ปฏิบัติ ขยันเกียจคร้านก็ใจนี้

                ผู้รู้จึงสู้ฝืนใจไม่ตามอารมณ์ ฝืนธรรมชาติความรู้สึกอารมณ์ได้ว่า เราว่าของเราเสียได้ เคราะห์กรรม เวรกรรมสงบระงับ ยุติอารมณ์เสียได้สังขารการปรุงแต่งก็ระงับ  เตสังวูปสโมสุโข